W grupie wydajemy więcej, czyli dlaczego warto mieć wątpliwości
Psychologia tłumu
Życie dostarcza nam wiele przykładów, w których nasze decyzje, zamiast chłodnej kalkulacji, podyktowane są zachowaniem innych. Wyobraź sobie sytuację, w której mimo czerwonego światła na przejściu dla pieszych w centrum miasta, ludzie po kolei ruszają na drugą stronę ulicy. Co wtedy robisz? Idziesz z tłumem czy, jako jedyny, czekasz na zielone światło? A jeżeli jesteś kierowcą, na pewno nieraz byłeś świadkiem sytuacji nieracjonalnego ustawienia się samochodów w długim sznurze, mimo tego, że drugi pas stoi całkowicie pusty. Ludzie zbyt często zakładają, że tłum musi mieć rację, opierając się na czymś, co Daniel Kahneman nazywa „Systemem nr 1”, a więc bezrefleksyjnym, „domyślnym” i niewymagającym zaangażowania analitycznego schemacie zachowań.
Ostracyzm
Przeprowadzono wiele badań, aby wyjaśnić, dlaczego w tłumie nasze decyzje i zachowania często nie są spójne z własnymi przekonaniami i dlaczego tak łatwo ulegamy wpływom innych. Jednym z takich badań jest słynny eksperyment Solomona Ascha z 1955 roku. Udowodnił on, że obecność grupy może znacząco zmieniać nasze decyzje głównie poprzez lęk przed odrzuceniem społecznym, który jest głównym motywem tzw. konformizmu normatywnego. Przebywając w grupie innych osób, przyjmujemy pewne sposoby myślenia i schematy zachowań, które są charakterystyczne dla tej konkretnej grupy.
Oni wiedzą lepiej
Innym zjawiskiem jest społeczny dowód słuszności, czyli klasyka psychologii społecznej opisana w bestsellerowej książce Roberta Cialdiniego „Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka”. Mimo, że bardzo chcielibyśmy wierzyć w niezależność podejmowanych przez nas decyzji, to wpływ na nie mają również inni, często nieznani nam ludzie. Z drugiej strony wierzymy, że inni wiedzą lepiej co robić w danej sytuacji i dlatego robimy to, co oni, czyli np. kupujemy dany model telefonu, wchodzimy do restauracji z największą kolejką oczekujących przed nią osób, czy nie oszczędzamy w PPK tylko dlatego, że nie robią tego nasi znajomi. Okazuje się, że zazwyczaj jest to efekt kuli śnieżnej, który nie ma nic wspólnego z chłodną kalkulacją wśród ludzi, za którymi idziemy.
Groupthink
Bardzo ciekawym, ale często niebezpiecznym (i to nie tylko dla naszego portfela) zjawiskiem jest syndrom grupowego myślenia (ang. groupthink). Termin zaproponowany przez Irvinga Janisa tłumaczy, dlaczego błędne decyzje podejmowane w grupach często nie mają swojego właściciela. Silne dążenie grupy do jednomyślności prowadzi do irracjonalnych i dysfunkcjonalnych decyzji, ponieważ członkowie tłumią krytyczne myślenie i alternatywne opinie. Przykładem, który dość dobrze odzwierciedla ten społeczny fenomen, jest organizacja wieczorów panieńskich i kawalerskich, kiedy grupa nie zawsze znanych sobie osób woli zaakceptować propozycje kosztownego, weekendowego wyjazdu niż wchodzić w debatę na temat racjonalności niektórych wydatków.
Podsumowanie
„Kiedy wszyscy wokół ciebie równiuteńko idą, przyjacielu ty bądź uprzejmy mieć wątpliwość” rapował Łona – zdobywca Fryderyka z 2024 roku. Być może dzięki naszym wątpliwościom uda się uniknąć mało racjonalnych wydatków grupowych lub wyeliminować z naszego słownika wymawiany zazwyczaj o poranku zwrot „ale popłynąłem!”. Przyda się nam również świadomość tego, że ilość osób ze spójną decyzją nie zawsze musi iść w parze z jej jakością. Do tego wszystkiego niezbędne jest jednak uruchomienie umysłowego „Systemu nr 2”, któremu poświęcimy jeden z kolejnych artykułów Oszczędnościowego Espresso.
Żródła:
- Daniel Kahneman, Pułapki myślenia: O myśleniu szybkim i wolnym, Media Rodzina, Poznań, 2012.
- Eksperyment Ascha – Wikipedia, wolna encyklopedia
- R. B. Cialdini, Wywieranie wpływu na ludzi: teoria i praktyka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1995.
- L. Irving Janis, Victims of Groupthink: A Psychological Study of Foreign-Policy Decisions and Fiascoes, Boston: Houghton Mifflin, 1972.